រមណីយដ្ឋានវត្តភ្នំបេះដូងនៃរាជធានីនៅតែជាចំណុចដ៏មនោរម្យបំផុតសម្រាប់ប្រជាជាតិខ្មែរ
រាជធានីភ្នំពេញបែរមុខទៅចំណុចប្រសព្វទន្លេចតុមុខមានអាយុ៥៧៥ឆ្នាំ
ភ្នំពេញបានចាប់កំណើតឡើងនៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៣៧២ ហើយត្រូវបានជ្រើសរើសធ្វើជារាជធានីនៅឆ្នាំ១៤៣៤ តែរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៦៥ ទើបលេចចេញរូបរាងជាទីក្រុង បន្ទាប់ពីព្រះរាជាព្រះបាទនរោត្ដមបាននាំមនុស្សប្រមាណជា១០.០០០នាក់ ចាកចេញពីរាជធានីឧដុង្គមករស់នៅទីនេះ ហើយបានចាប់ផ្ដើមកសាងព្រះបរមរាជវាំងនៅឆ្នាំ១៨៦៦ ដែលមានទ្រង់ទ្រាយរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ក្រោមការចាត់ចែងរបស់អ្នកឧកញ៉ា ទេព និមិត្ដម៉ាក់ ដោយបែរមុខទៅទិសខាងកើតចំណុចប្រសព្វនៃទន្លេចតុមុខ ។ ភ្នំពេញមានទិដ្ឋភាពពេញលេញជាទីក្រុងពិតប្រាកដនៅឆ្នាំ១៩១០ ដោយលាតសន្ធឹងតាមត្រើយខាងលិចដងទន្លេសាប ដែលមានចរន្ដទឹកហូរទៅមកយ៉ាងទៀងទាត់តាមរដូវកាល ។ រាជធានីភ្នំពេញ ដែលដូនតារបស់យើងបានកសាងឡើងស្ថិតនៅត្រង់ចំណុចទន្លេចតុមុខ មានទីតាំងភូមិសាស្ដ្រ ធម្មជាតិប្រកបដោយអំណោយផល ប្រព័ន្ធអេកូឡូហ្ស៊ីទឹកសាបនៃទន្លេមេគង្គ ទន្លេសាប និងទន្លេបាសាក់ ដែលជាប្រភពធនធានដ៏សំខាន់បំផុតរបស់ទីក្រុង តាំងពីអតីតកាលរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ធ្វើឱ្យយើងដែលជាមនុស្សជំនាន់ក្រោយ បានរស់នៅលើទឹកដីមួយប្រកបដោយបរិស្ថានធម្មជាតិស្រស់បំព្រង និងមានវប្បធម៌ សង្គមដ៏រុងរឿងរហូតរៀងមក ។
រទេះសេះ និងរទេះអូសដោយមនុស្ស (ឆៃកែវ) ធ្វើដំណើរឆ្លងស្ពាននាគឆ្នាំ១៩២០
ទីក្រុងភ្នំពេញបានកសាងឡើងនៅលើស្ទឹង ព្រែក អូរ និងបឹង ស្ថិតនៅខាងលិចចតុមុខ ហើយឈ្មោះ ស្ទឹង ព្រែក អូរ និងបឹងទាំងនោះ ខ្លះនៅមានឈ្មោះហៅរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា ស្ទឹងមានជ័យ អូរឫស្សី អូរបែកក្អម បឹងរាំង បឹងព្រលិត បឹងកេងកង បឹងត្របែក បឹងទំពុន...ជាដើម ។ ថ្វីដ្បិតតែទីក្រុងនេះ កសាងឡើងនៅលើព្រែក ស្ទឹង បឹងបួ ក៏ដោយ ក៏មិនដែលមានឯកសារណាបញ្ជាក់ថា ទឹកជំនន់ធ្លាប់បានជន់លិចម្ដងណាឡើយ ចាប់តាំងពីពេលដែលកន្លែងនេះបានក្លាយជាទីក្រុងពេញរូបរាងរួចមក ដោយសារមានទំនប់ការពារព័ទ្ធជុំវិញ ។
ភ្នំដូនពេញមើលពីត្រើយខាងកើតនាឆ្នាំ១៨៧៣
កាលពីសម័យដើម ទំនប់ព័ទ្ធជុំវិញទីក្រុងនេះមិនត្រឹមតែមានប្រយោជន៍សម្រាប់ការពារមិនឱ្យទឹកលិចក្រុងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្ដែជារបងការពារខ្មាំងសត្រូវយ៉ាងសំខាន់ទៀតផង ។ ទីក្រុងបានត្រូវពង្រីកបន្ដិចម្ដងៗដោយសារការបូមដីពីក្នុងទន្លេចតុមុខ មកចាក់បំពេញ ដែលក្រោយមកទំនប់ទឹកពីមុនៗបានក្លាយទៅជាផ្លូវតូច ផ្លូវធំ ខ្លះជាមហាវិថីផង បន្ទាប់ពីទំនប់ថ្មីត្រូវបានពង្រីកជាលំដាប់លំដោយ ឆ្ពោះទៅគ្រប់ទិសទីជុំវិញទីក្រុង ហើយការពង្រីកទីក្រុងបានបន្ដធ្វើ និងកាន់តែមានសន្ទុះខ្លាំងក្លាជាងសម័យណាៗទាំងអស់ ។
គំនូរវត្តភ្នំតាំងពិព័រណ៍នៅទីក្រុង PARIS កាលពីឆ្នាំ១៩០០
ការដែលបុព្វបុរសយើងសម្រេចចិត្ដជ្រើសរើសយកតំបន់នេះធ្វើជារាជធានី គឺដោយសារទីតាំងនេះ ជាចំណុចប្រសព្វនៃផ្លូវទឹកទន្លេមេគង្គលើ ទន្លេមេគង្គក្រោម ទន្លេសាប និងទន្លេបាសាក់ ដែលបង្កភាពងាយស្រួលសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូនទំនិញ ក៏ដូចជាការដឹកជញ្ជូនកងទ័ពបានឆាប់រហ័សទៅដល់គ្រប់ទិសទីក្នុងប្រទេស ហើយពួកខ្មាំងសត្រូវក៏មិនអាចវាយលុកមកលើរាជធានីនេះបានដោយងាយស្រួលដែរ ព្រោះនៅទិសខាងត្បូង ទិសខាងជើង និងទិសខាងកើតនៃរាជធានី សុទ្ធតែគ្របដណ្ដប់ទៅដោយផ្ទៃទឹកបឹង និងទន្លេ ។ លក្ខណៈពិសេសទាំងនេះ ជាអំណោយផលធ្វើឱ្យទីក្រុងមានការរីកចម្រើនបន្ដិចម្ដងៗ ទោះបីជាសម័យកាលខ្លះទីតាំងរាជធានីមិនស្ថិតស្ថេរមួយកន្លែងក៏ដោយ ។ រាជធានីភ្នំពេញបានតាំងនៅមុខទន្លេបួនមុខ ដោយគ្មានការផ្លាស់ប្ដូរចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៦៥ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។
វត្តភ្នំឆ្នាំ១៨៨៥ សាងសង់ពីដើមគគីរ និងប្រក់ស្បូវភ្លាំង
ទីក្រុងភ្នំពេញស្ថិតនៅចំពីមុខចរន្ដទឹកទន្លេមេគង្គ ដែលជាទន្លេដ៏ធំមួយនៅអាស៊ី មានប្រភពមកពីខ្ពង់រាបទីបេនៃប្រទេសចិន មានបណ្ដោយប្រវែង៤.២០០គីឡូម៉ែត្រ មានផ្ទៃសរុប៨០.០០០គីឡូម៉ែត្រក្រឡា និងមានធារទឹក១៥.០០០ម៉ែត្រគូបក្នុង១នាទី ដោយហូរកាត់ខេត្ដយុនណាន ប្រទេសចិន ឡាវ ដែលខណ្ឌចែកជាមួយសៀម កម្ពុជា និងវៀតណាម ហើយចាក់ចូលទៅក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូង ។ ទន្លេនេះហូរកាត់ប្រទេសកម្ពុជាពីខាងជើងមកខាងត្បូង ប្រវែង៤៨៦គីឡូម៉ែត្រ ហើយឆ្លងកាត់ភូមិសាស្ដ្ររាជធានីភ្នំពេញ បង្កើតបានជាប្រព័ន្ធអេកូឡូហ្ស៊ីទឹកសាបដ៏ពិសេសសម្រាប់ទីក្រុង ។ កម្លាំងទឹកដ៏ខ្លាំងនៃទន្លេនេះ តែងធ្វើឱ្យអ្នករស់នៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញបារម្ភក្នុងរដូវវស្សា នៅឆ្នាំណាដែលទឹកឡើងធំ ។ ប៉ុន្ដែ គេពុំដែលឃើញមានឯកសារណាមួយបញ្ជាក់ថា ទីក្រុងភ្នំពេញធ្លាប់ទទួលរងនូវការលិចលង់ពីទឹកជំនន់ទន្លេមេគង្គម្ដងណាទេ ព្រោះពេលមកដល់ទន្លេចតុមុខ ទឹកទន្លេដ៏ខ្លាំងនេះបានហូរបែកសាចចូលទៅទន្លេមេគង្គក្រោម ទន្លេបាសាក់ និងចូលទៅក្នុងបឹងទន្លេសាប ដែលជាអាងស្ដុកទឹកមួយយ៉ាងធំ អាចជួយសម្រាលកម្លាំងទឹកបានមួយផ្នែក ។ ទឹកទន្លេសាបបានហូរចេញមកវិញតាមទន្លេចតុមុខជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅពេលទឹកទន្លេមេគង្គចាប់ផ្ដើមស្រកនាចុងរដូវវស្សា ។
ដំរីជាមធ្យោបាយធ្វើដំណើរសម្រាប់រាជវង្សានុវង្សខ្មែរ (រូបថតមុខព្រះបរមរាជវាំងឆ្នាំ១៩៣១)
ទន្លេចតុមុខ ដែលរក្សារូបរាងបានរហូតមកដល់ពេលនេះ ដោយសារមានការបូមស្ដារតាំងពីដើមរៀងមក ។ ការបូមស្ដារទន្លេមេគង្គ និងទន្លេសាបជាលើកដំបូង ក្នុងគោលបំណងសម្រួលនាវាសមុទ្រ ឱ្យចេញចូលដល់ទីក្រុងភ្នំពេញ បានចាប់ផ្ដើមនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៨ ក្រុមហ៊ុនរបស់បារាំងមួយឈ្មោះ Travaux de Marseille បានចាប់ផ្ដើមបូមដីល្បាប់លាយខ្សាច់ចេញពីបាតទន្លេសាប ទៅចាក់បំពេញបឹងតេជោ និងបឹងដទៃទៀតដែលមាននៅក្នុងទីក្រុង ។ ការបូមស្ដារនេះ កាន់តែត្រូវបានយកចិត្ដទុកដាក់ថែមទៀត នៅពេលដែលក្រុងភ្នំពេញរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងក្នុងសម័យសង្គមរាស្ដ្រនិយម ដែលស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្ដម សីហនុ ដើម្បីស្ដារនាវាចរណ៍ និងសម្រួលខ្សែទឹកកុំឱ្យបុកបាក់ច្រាំងទន្លេ ហើយដីល្បាប់ដែលបូមចេញពីបាតទន្លេនោះ ត្រូវបានយកមកចាក់បំពេញតំបន់ទំនាបនានានៅក្នុងទីក្រុង ទើបធ្វើឱ្យទីក្រុងកាន់តែខ្ពស់ឡើងបន្ដិចម្ដងៗ និងធ្វើឱ្យទន្លេចតុមុខធានាបាននូវនិរន្ដរភាពរហូតមក ។ ប៉ុន្ដែ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៧០មក ការបូមស្ដារទន្លេមេគង្គ និងទន្លេចតុមុខ មិនបានប្រព្រឹត្ដទៅដោយទៀងទាត់ ដូចពីមុនទេ ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យច្រាំងទន្លេមេគង្គ និងទន្លេបាសាក់ ត្រូវទទួលរងនូវការបាក់ដីជាបន្ដបន្ទាប់នៅត្រង់តំបន់មួយចំនួនខាងក្រោមទន្លេចតុមុខ ហើយធ្វើឱ្យចុងជ្រោយចង្វា មានដីដុះលយចាក់ចូលមកក្នុងទន្លេចតុមុខកាន់តែជ្រៅ នាំឱ្យបាំងបាត់ជាបណ្ដើរៗចំណុចប្រសព្វនៃទន្លេចតុមុខពីមុខព្រះបរមរាជវាំង ។ នៅចុងជ្រោយចង្វាមានកោះថ្មីមួយទៀត បានដុះលេចចេញជារូបរាងឡើងនៅក្នុងអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ៨០ ដែលស្ទើរតែនៅចំណុចកណ្ដាលទន្លេចតុមុខ ហើយបានក្លាយទៅជាឧបសគ្គសម្រាប់ផ្លូវនាវាចរណ៍ ផ្លូវមច្ឆជាតិ ក្នុងការផ្លាស់ប្ដូរទីតាំងរបស់វា និងបង្កឱ្យកោះឃ្លង់ដុះកាន់តែធំឡើងៗ ជាហេតុធ្វើឱ្យទន្លេបាសាក់ដែលនៅជាប់ទន្លេចតុមុខប្រែប្រួលខុសពីលក្ខណៈដើម បណ្ដាលឱ្យចរន្ដទឹកផ្លាស់ប្ដូរនាំទៅដល់ការបាក់ច្រាំងទន្លេនៅច្បារអំពៅជារៀងរាល់ឆ្នាំ រហូតដល់វត្ដសំពោងផលអណ្ដែតត្រូវបាត់ទីតាំងទាំងស្រុងនៅចុងទសវត្សឆ្នាំ៩០ នៃសតវត្សទី២០ ហើយការបាក់ច្រាំងទន្លេនេះ ក៏គំរាមកំហែងដល់ស្ពានព្រះមុនីវង្សផងដែរ ។ ក្រុមអ្នកជំនាញរបស់សាលាក្រុងភ្នំពេញ ដែលសុទ្ធសឹងជាកូនខ្មែរបានព្យាករណ៍ថា ចុងជ្រោយចង្វានឹងបន្ដដុះលយចូលក្នុងទន្លេចតុមុខប្រវែង៥០០ម៉ែត្រទៀត គិតពីត្រឹមឆ្នាំ២០០០ ទៅដល់ឆ្នាំ២០២០ ហើយធ្វើឱ្យទន្លេចតុមុខ និងទន្លេបាសាក់ផ្លាស់ប្ដូរភូមិសាស្ដ្រទៅកាន់តែឆ្ងាយពីព្រះបរមរាជវាំង បើសិនជាគ្មានការបូម រំលាយកូនកោះមួយនៅចុងជ្រោយចង្វា និងកោះឃ្លង់ចេញទេនោះ ។
ការដឹកជញ្ជូនដីបម្រើឱ្យការសាងសង់ឆ្លងកាត់ភូមិនានាក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ (រូបថតសម័យឆ្នាំ១៨៩១)
កោះនានានៅទន្លេចតុមុខដុះកាន់តែធំឡើង តែធ្វើឱ្យច្រាំងនៅតាមដងទន្លេបាសាក់ បាក់កាន់តែខ្លាំងជារៀងរាល់ឆ្នាំដែរ ដោយសារចាប់តាំងពីទសវត្សឆ្នាំ៧០មក គេមិនសូវបានធ្វើការបូមស្ដារផ្លូវទឹកនេះទេ ហើយព្រមពេលជាមួយនេះ បរិស្ថាននៅលើផែនដីក៏ប្រែប្រួល ដូចជាភ្លៀងធ្លាក់លែងត្រូវតាមរដូវកាល ទើបធ្វើឱ្យទឹកទន្លេមេគង្គជន់ឡើងគំរាមកំហែងដល់រាជធានីភ្នំពេញស្ទើររាល់ឆ្នាំ ជាពិសេសនៅរដូវវស្សាឆ្នាំ២០០០ ទឹកទន្លេមេគង្គបានឡើងរហូតដល់កំពស់១១,២០ម៉ែត្រ នៅស្ថានីយជលសាស្ដ្រចតុមុខ ជាកំពស់ទឹកអាចធ្វើឱ្យលិចទីក្រុងដែលមិនធ្លាប់មានសោះតាំងពីមុនមក ។ ប៉ុន្ដែទឹកជំនន់ដ៏អាក្រក់នៅឆ្នាំនោះ ពុំអាចធ្វើឱ្យទីក្រុងលិចបានទេ ព្រោះមានទំនប់ការពារព័ទ្ធជុំវិញ ដូចជានៅទន្លេបាសាក់ ទន្លេសាប ទំនប់កប់ស្រូវ និងតំបន់ជ្រោយចង្វា ដែលអាជ្ញាធរបានពង្រឹងទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ ដោយមានការចូលរួមពីប្រជាពលរដ្ឋ មន្ដ្រីរាជការ នគរបាល និងកងរាជអាវុធហត្ថ ជាមួយនឹងគ្រឿងចក្រជាច្រើនគ្រឿង បញ្ចៀសកុំឱ្យទឹកជំនន់លិចទីក្រុង និងតំបន់ជ្រោយចង្វា ។ នៅតាមមាត់ទន្លេសាប ចាប់ពីត្រឹមសាលសន្និសិទចតុមុខ រហូតដល់សួនច្បារផ្សារចាស់ចំងាយ៩០០ម៉ែត្រ សាលាក្រុងភ្នំពេញមិនបានធ្វើទំនប់ទប់ទឹកជំនន់ដូចកាលពីឆ្នាំមុនៗទេ គឺដោយសារគេបានចាក់បេតុងរាងដូចជាទំនប់យ៉ាងរឹងមាំ ហើយអាចធ្វើជាកៅអីសម្រាប់អង្គុយលេងបានផង ។ ទំនប់នេះក្រាលថ្មម៉ាបទំហំទទឹងខ្នងលើ០.៦០ម៉ែត្រ បិទលម្អសងខាងដោយក្បាច់ផ្កាចាន់ មានកម្ពស់កូតស្មើ១១,៥ម៉ែត្រ ដែលគ្មានអ្វីគួរឱ្យព្រួយបារម្ភទៀតឡើយ ៕
(ដកស្រង់ពីសារព័ត៌មានកោះសន្តិភាព)