សង្គ្រាមរបស់អាមេរិចកាំង ព្រំដែនរបស់បារាំង ភាពជាអ្នកជិតខាងពោរពេញដោយកំហឹងរបស់សៀមចំពោះកម្ពុជា
រំលឹកៈ នៅអំឡុងពេលទទួលទានអាហារថ្ងៃត្រង់មួយកាលពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០៩កន្លងទៅ ខ្ញុំបានសាកសួរជនបរទេសម្នាក់ដែលកំពុងបម្រើការនៅស្រុកខ្មែរដើម្បីស្វែងយល់ពីការទទួលព័ត៌មាន និងទស្សនៈរបស់ជនជាតិបរទេសមិនមែនខ្មែរអំពីបញ្ហាជម្លោះរវាងខ្មែរ និងសៀមនៅព្រំដែននៅប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលកំពុងបន្តអូសបន្លាយប្រមាណមួយឆ្នាំមកនេះ ។ គាត់គឺជាមនុស្សម្នាក់ដែលយល់ដឹងច្បាស់អំពីចរិត និងទស្សនៈរបស់ជនជាតិសៀម ។ មុននឹងឆ្លើយគាត់បានសួរបញ្ច្រាសមកខ្ញុំវិញ ហើយខ្ញុំបានជម្រាបគាត់ថា «បន្ទាប់ពីការបោះឆ្នោតបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅទីក្រុងបាងកក សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ថាក់ស៊ីននឹងជាប់ឆ្នោត អ្វីៗនឹងត្រូវបានដោះស្រាយបញ្ចប់នៅពេលនោះ» ។ គាត់ឆ្លើយតបថា «តើអ្នកប្រាកដទេថាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ថាក់ស៊ីននឹងជាប់ឆ្នោត ? បញ្ហាព្រំដែននេះមិនមែនជាបញ្ហាតូចតាចងាយស្រួលទេ ។ ទោះជាខាងណាជាប់ឆ្នោតក៏ដោយ ក៏ពិបាកនឹងដោះស្រាយដែរ ពីព្រោះមានរឿងនៅពីក្រោយបញ្ហានេះទៀត ។»
ខ្ញុំមិនទទួលយកគំនិតរបស់គាត់ទេ ។ លុះប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក ដើម្បីជាសក្ខីភាពបញ្ជាក់ពីគំនិតរបស់គាត់ៗបានយកអត្ថបទស្ដីពី «សង្គ្រាមរបស់អាមេរិចកាំង ព្រំដែនរបស់បារាំង ភាពជាអ្នកជិតខាងពោរពេញដោយកំហឹងរបស់សៀមចំពោះកម្ពុជា» ចុះផ្សាយនៅក្នុងផ្នែកចំណុចក្ដៅនៅអាស៊ីនៃព្រឹត្តិបត្ររបស់វិទ្យាស្ថានអន្តរជាតិសម្រាប់ការសិក្សាអំពីអាស៊ី (International Institute for Asia Studies) មកឲ្យខ្ញុំអាន ។ អត្ថបទនេះពិបាកអានបន្តិចព្រោះជាអត្ថបទស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ ភាសាអង់គ្លេសដែលប្រើជ្រៅៗ និងទាមទារឲ្យយល់ដឹងពីប្រវត្តិសាស្ត្រនៅឥណ្ឌូចិនខ្លះទើបអាចយល់បាន ។
អត្ថបទនោះមានពីរភាគចុះផ្សាយនៅលើព្រឹត្តិបត្រពីរលេខគឺ No. 51-Summer 2009 និង No.52-Winter 2009 បកស្រាយវែកញែកអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗរបស់កម្ពុជានៅអំឡុងពេលពីរបីទសវត្សរ៍ចុងក្រោយពាក់ព័ន្ធនឹងការសម្រេចចិត្តលើគោលនយោបាយរបស់មហាអំណាចចិន និងអាមេរិច និង គោលនយោបាយ និងទស្សនៈរបស់សៀមនៅពីក្រោយជម្លោះថ្មីៗជាមួយខ្មែរពាក់ព័ន្ធនឹងប្រាសាទព្រះវិហារ ។ ខ្ញុំមិនធ្វើអត្ថាធិប្បាយនៅលើអត្ថបទនេះទេ និងសូមជូនសេចក្ដីប្រែសម្រួលតាមចំណេះដឹងដែលមានដូចខាងក្រោម ។
នៅចុងបញ្ចប់នៃល្បែងចំពោះជម្លោះជាប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ធំសម្បើមនៅកម្ពុជាថ្មីៗនេះបានទទួលការកត់សម្គាល់ជាដំណាក់ៗដោយសារព័ត៌មានអន្តរជាតិគឺៈ សង្គ្រាមទ្រង់ទ្រាយតូចនៅព្រំដែនខ្មែរ‑សៀម និងចំណាត់ការផ្លូវច្បាប់ប្រឆាំងនឹងអតីតមេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តមួយចំនួន ។ នៅក្នុងរបាយការណ៍នេះ ការពិតជាប្រវត្តិសាស្ត្រមួយចំនួនត្រូវបាននិយាយឡើងវិញនៅក្នុងបរិបទដែលគ្មានកែប្រែលទ្ធផល ។ នៅក្នុងភាគទី១នៃអត្ថបទចំនួន២ភាគនេះ លោក Eisel Mazard វែកញែកអំពីមូលហេតុនានាចំពោះជម្លោះទាំង២នេះ គឺត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងការគាំទ្ររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកទៅលើលទ្ធិកុម្មុនីស្តនិយមខ្មែរ ដោយទាំងប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបច្ចុប្បន្នមិនអាចនឹងយល់បាន ។
ភាគ១
រាជានិយមស្ថិតក្រោមបរិបាលកិច្ច (ការគាំពារ) របស់កុម្មុយនីស្ត
កាលបរិច្ឆេទនៃការគាំទ្ររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកដល់កងកម្លាំងដែលល្បីល្បាញក្រោមឈ្មោះមិនផ្លូវការថា «ខ្មែរក្រហម» គឺជាបញ្ហាមួយក្នុងចំណោមបញ្ហាដែលត្រូវបានគេដឹងតិចតួចបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ី ។ ខ្ញុំត្រូវបានលើកទឹកចិត្តឲ្យធ្វើការស្រាវជ្រាវបញ្ហានេះយ៉ាងហ្មត់ចត់ ដោយសារខ្វះខាតកាលបរិច្ឆេទជាក់លាក់បង្ហាញនៅក្នុងបុព្វកថាថ្មីនៅក្នុងសៀវភៅរបស់លោក Vickery ឆ្នាំ១៩៩៩ ជាអត្ថបទដែលខ្ញុំរកឃើញថាស្រពិចស្រពិលក្នុងការនិយាយបញ្ឆៀងទៅលើការមកដល់នៃការសម្រេចចិត្តគោលនយោបាយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិចនេះ (p. vii, cf. 308) ។
ចម្លើយជាក់លាក់មិនមានអ្វីជាអាថ៌កំបាំងទេ និងមិនដែលមានពីមុនមក ។ ការភ័នច្រឡំច្រើនជាងគេជាទូទៅហាក់ដូចជាគ្មានប្រភពណាក្រៅពីសៀវភៅរបស់លោក Shawcross នៅឆ្នាំ១៩៧៩ ជាសៀវភៅដែលព្យាយាមបន្លំឲ្យទទួលយកការទទួលខុសត្រូវផ្នែកសីលធម៌ចំពោះខ្មែរក្រហមដែលគាំទ្រដោយប្រទេសចិន (op. cit., 387) ។ ផ្ទុយទៅវិញ ដើមកំណើតនៃសម្ព័ន្ធមិត្តមួយក្នុងចំណោមសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏ចម្លែកបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគេរកឃើញមួយទៀត ដែលអាចម្លែកជាងនេះគឺៈ ប្រទេសចិនគាំទ្រព្រះករុណសីហនុជារៀងដរាបមកចាប់តាំងពីពាក់កណ្ដាលទសវត្សរ៍១៩៥០ ដោយបដិសេធការគាំទ្រណាមួយ ឬសមាណចិត្តចំពោះខ្មែរក្រហម ។ ពួកខ្មែរក្រហមនៅមិនទាន់ទទួលបានបរិបាលកិច្ចពីប្រទេសចិនទេរហូតដល់ពេលពួកគេចូលរួមកម្លាំងជាមួយព្រះករុណាសីហនុ បន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារនៅឆ្នាំ១៩៧០ ។
ទំនាក់ទំនងរបស់ព្រះករុណាសីហនុជាមួយក្រុងប៉េកាំងមិនទាន់ចាប់កំណើតនៅក្នុងសម្ព័ន្ធមិត្តនៃសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវនៅឆ្នាំ១៩៥៤ទេ ប៉ុន្តែប្រហែលជាដុះដាលឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីពេលនោះ ។ ទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួនជិតស្និទ្ធរវាងព្រះករុណាសីហនុ ទាំងជាមួយលោក ម៉ៅ សេទុង និងលោក ជូ អ៊ិនឡាយ ចុះកាលកំណត់ឆ្នាំ១៩៥៥ ឬ៥៦ (Basu, 1987, p. 17) ។ ការគោរពយោគយល់គ្នានៃមេដឹកនាំទាំងបីនាក់រូបនេះនៅស្ថិតស្ថេររាប់ទសវត្សរ៍ ។ នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ព្រះករុណាសីហនុយកចិត្តទុកដាក់លើ «(អ្នករាជានិយម) មិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ» ហើយប្រទេសកម្ពុជាជិតស្និទ្ធនឹងប្រទេសចិនត្រូវបានបង្ហាញឃើញជាក់ស្ដែងនៅក្នុងបរិបទនៃសម្ព័ន្ធមិត្តប្រឆាំងនឹងការរុករានរបស់ប្រទេសវៀតណាមមកលើប្រទេសកម្ពុជា ។
ការបារម្ភរបស់ប្រទេសចិនចំពោះប្រទេសវៀតណាមដែលជាប្រទេសឯករាជ្យ និងគាំទ្រដោយសូវៀត (ប្រហែល២០ឆ្នាំមុនការបារម្ភនេះកើតឡើង) អាចយល់បានតែក្នុងបរិបទនៃអរិភាពរវាងចិន និងសូវៀតដែលគ្របដណ្ដប់គោលនយោបាយការបរទេសនៅក្នុងសម័យកាលនោះ ។ កូនប្រុសរបស់លោក ម៉ៅ សេទុង ទើបតែស្លាប់នៅក្នុងប្រទេសកូរ៉េដោយសារសូវៀតមិនបានផ្ដល់ការគាំទ្រផ្នែកអាកាសនៅក្នុងការប្រយុទ្ធ (ដើម្បីទប់ស្កាត់ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិច) ធ្វើឲ្យលទ្ធភាពនៃសម្ព័ន្ធមិត្តកុំម្មុយនីស្តបានស្លាប់ជាមួយកូនរបស់គាត់ ។
សង្គ្រាមកូរ៉េបានបង្ហាញថា អាទិភាពនានារបស់សូវៀតគឺនៅអឺរ៉ុបខាងកើតឆ្ពោះសំដៅទៅខាងលិច ។ ផ្ទុយមកវិញ អាទិភាពរបស់លោក ម៉ៅ សេទុង ស្ថិតនៅលើការគាំទ្ររបស់គាត់ចំពោះព្រះករុណាសីហនុ ដែលត្រូវបានស្ដែងឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦៦នៅពេលចិនប្រកែកមិនទទួលជនភៀសខ្លួនខ្មែរ (រួមទាំងសមាជិកសភា) ដែលរត់គេចពីចលនាបង្ក្រាបដ៏សាហាវលើពួកឆ្វេងនិយម ។ អនុស្សាវរីយ៍ថ្មីៗនៃការសម្លាប់រង្គាលនៃឆ្នាំ១៩៦៣លើសមាជិកគណបក្សប្រជាជន៩០% ការប្រកែកនេះរបស់ចិនត្រូវគេមានអារម្មណ៍ថាខ្លាំងក្លា (Basu, 1987, p. 11) ។
ពួកកុំម្មុយនីស្តខ្មែរបានរៀនពីបទពិសោធន៍នេះ: ផ្លូវតែមួយដែលគេនឹងទទួលបានការគាំទ្រពីចិនគឺត្រូវតែបញ្ចូលខ្លួនស្ថិតនៅក្រោមការដឹកនាំរាជានិយម ហើយជាអ្វីដែលពួកគេបានធ្វើនៅឆ្នាំ១៩៧០ ។ នៅចុងឆ្នាំនេះ ប្រទេសចិនចាប់ផ្ដើមគាំទ្រជាលើកដំបូងដល់ពួកខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែគ្រាន់តែជាផ្នែកមួយនៃ «រដ្ឋាភិបាលនិរទេស» ដែលដឹកនាំដោយព្រះករុណាសីហនុ និងមានមូលដ្ឋាននៅក្រុងប៉េកាំង ប្រឆាំងនឹងភាពផ្ដាច់ការរបស់ឧត្ដមេសនីយ៍ លន់ នល់ ។
កុំម្មុយនីស្តនិយមស្ថិតក្រោមបរិបាលកិច្ចរបស់អាមេរិច
ការទម្លាក់ព្រះករុណាសីហនុពីសំណាក់លោក នល់ នល់ ជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថា មានការចូលរួមពីភ្នាក់ងារសម្ងាត់ (CIA) របស់អាមេរិច ដែលបញ្ហានេះហាក់ដូចជាមិនពិតនៅពេលដែលយើងពិចារណាថា សហភាពសូវៀតព្យាយាមយ៉ាងសកម្មក្នុងការទាក់ទាញសមាណចិត្តរបស់លោក នល់ នល់ បន្ទាប់ពីគាត់ឡើងកាន់អំណាច ហើយសហរដ្ឋអាមេរិចបាន និងកំពុងតែចរចារជាមួយប្រទេសចិន ដើម្បី «ក្បត់» នល់ នល់ នៅឆ្នាំ១៩៧១ ។ នៅក្នុងវិជ្ជាជីវៈដិតដាមទៅដោយការភូតកុហក វាអាចជាការពិតដែលប្រធានាធិបតី Nixon និយាយជំទាស់ថា ការធ្វើរដ្ឋប្រហាររបស់លោក នល់ នល់ គឺជាភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះយើង ។ យើងមិនដែលលើកទឹកចិត្ត ឬក៏បានដឹងរឿងនេះជាមុនទេ (Nixon, 1985, 117) ។ នៅក្នុងករណីណាក៏ដោយ ទាំងអាមរិច និងចិន មិនសប្បាយចិត្តនឹងលទ្ធផលនៃការធ្វើរដ្ឋប្រហារនេះទេ ។
ឆ្នាំ១៩៧១ ហាក់ដូចជាឆ្នាំដំបូងដែលគោលនយោបាយប្រឆាំងនឹងវៀតណាមស្ដែងឲ្យឃើញឡើងភ្ជាប់ជាមួយសម្ភារៈនានារបស់ខ្មែរក្រហម Bizot, 2004, 113; Vickery, 1999, 215) ។ ទោះបីស្ថិតក្រោមភាពតានតឹងផ្នែកជាតិសាសន៍ គោលនយោបាយដូចនេះនឹងមិនមានន័យអ្វីទេមុនពេលពួកគេទទួលបានបរិបាលកិច្ចពីចិនដែលមានរបៀបវារៈប្រឆាំងវៀតណាមនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ ។ នៅក្នុងឆ្នាំជាមួយគ្នានេះដែរ លោក Henry Kissinger បានមកដល់ប្រទេសចិនដើម្បីចរចារអំពីសម្ព័ន្ធភាពដែលកំណត់ន័យភាគច្រើនដោយអរិភាពរួមនៃប្រទេសទាំងពីរចំពោះវៀតណាមខាងជើង ។ ការណ៍នេះតម្រូវឲ្យមានការដកចេញយ៉ាងឆាប់រហ័សនៃកងទ័ពអាមេរិចពីតៃវ៉ាន់ និងការបញ្ចូលសមាជិកភាពរបស់ប្រទេសចិនប្រជាមានិតទៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ ។
ភាពចាំបាច់ដែលអាមេរិចគាំទ្រខ្មែរក្រហមត្រូវបានសម្រេចនៅពាក់កណ្ដាលខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៣ (បិទបញ្ចប់ការចរចារដែលបានផ្ដួចផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៧១) ពីរឆ្នាំមុន “ការដួលរលំនៃទីក្រុងភ្នំពេញ” នៅចំពោះមុខកងទ័ពកុំម្មុយនីស្តនៅឆ្នាំ១៩៧៥ និង៦ឆ្នាំមុនពេលវៀតណាមលុកលុយដើម្បីកម្ចាត់ខ្មែរក្រហមចេញ ។ បញ្ហានេះជាញឹកញាប់ត្រូវបានបញ្ជាក់បង្ហាញដោយយល់ស្រឡំអំពីការគាំទ្ររបស់អាមេរិចដល់កុំម្មុយនីស្តនិយមខ្មែរ (ឧទាហរណ៍ Kiernan, 1996, 384-5) ។
លោកប្រធានាធិបតី Nixon ខ្លួនឯងក៏បានបង្ហាញភស្តុតាងពីកតិកានេះដែរ ដែលបន្សល់នូវកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានន័យច្បាស់លាស់ ៖
«នាយករដ្ឋមន្ត្រីចិន ជូ អ៊ិនឡាយ ក៏ចង់ទប់ស្កាត់ជ័យជំនះរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅឥណ្ឌូចិនដែរ ។ ប្រទេសចិនចង់បានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិចដើម្បីទប់ទល់នឹងអរិភាពដែលកាន់តែកើនឡើងជាមួយសហភាពសូវៀត ។ ដូច្នេះ វាពិតជាផ្ទុយនឹងចំណាប់អារម្មណ៍របស់ Peking ចំពោះអតិថិជនរបស់ក្រុងម៉ូស្គូ នៅទីក្រុងហាណូយ…ដើម្បីសម្រេចអនុត្តរភាពនៅឥណ្ឌូចិន… ។ យើងមានគ្រប់លក្ខណៈចាំបាច់ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា ។ យើងមានឥទ្ធិពលពិសេសលើ នល់ នល់ ។ ប្រទេសចិនអាចទាញខ្សែកុំម្មុយនីស្តខ្មែរ ។ ព្រះករុណាសីហនុ… ប្រមុខកម្លាំងប្រឆាំងដែលបានតែងតាំង នឹងស្ដាប់ប្រឹក្សារបស់ ជូ អ៊ិនឡាយ ។ ភ្លាមៗនោះយើងបានរួមគ្នាបង្កើតផែនការមួយ…កងកម្លាំងព្រះករុណាសីហនុ និងខ្មែរក្រហមនឹងបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅក្នុងការផ្លាស់ប្ដូរជំនួសឲ្យការបញ្ឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់យើង» ។ ប្រភព ៖ (Nixon, 1985, 176-7) ។
ទិដ្ឋភាពមួយនៃសេចក្ដីសង្ខេបរបស់ប្រធានាធិបតី Nixon ដែលហាក់ដូចជាវៀចវេរ គឺជាសំណើដែលថាការបញ្ឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់គាត់ គឺជាការសំខាន់ណាស់ដើម្បីរក្សាភាពនៅក្រោមបង្គាប់របស់ខ្មែរក្រហមចំពោះភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់ព្រះករុណាសីហនុ ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនៃការចរចារនេះ លោក Nixon បានល្មើសរួចជាស្រេចទៅហើយនឹងបទបញ្ញារបស់សភាចុះថ្ងៃទី០២ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ ក្នុងការបញ្ចប់គ្រប់ប្រតិបត្តិការយោធានៅឥណ្ឌូចិន (លើកលែងតែការដកចេញ) បណ្ដាលឲ្យមានច្បាប់មួយទៀតកាន់តែច្បាស់លាស់តឹងរ៉ឹង (អនុម័តនៅខែមិថុនាឆ្នាំដដែល) ក្នុងការបញ្ឈប់ថវិកាទាំងអស់សម្រាប់គ្រប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែក មានប្រសិទ្ធភាពចាប់ពីថ្ងៃទី១៥ ខែសីហា ។
សន្តិភាពគឺជាសង្គ្រាមដោយមធ្យោបាយផ្សេងទៀត
ទោះបីជាគាត់ពិបាកនឹងនិយាយប្រាប់អំពីប្រវត្តិផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងន័យនេះ លោក Nixon បានចរចារនៅលើជំហរទន់ខ្សោយមួយ ។ សភាថែមទាំងជំទាស់មិនព្រមផ្ដល់ថវិកាចំពោះសំណើរបស់គាត់ក្នុងការអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងប៉ារីស (ថវិកា ១,៤៥ពាន់លានដុល្លាសម្រាប់ជំនួយយោធា បូករួមនឹងថវិកាសរុបសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៧៣ចំនួន ២,២៧ពាន់លានដុល្លា សម្រាប់ជំនួយមិនមែនយោធា ដល់វៀតណាមខាងត្បូង) ហើយគាត់គ្មានជម្រើសអ្វីក្រៅពីដកទ័ពថយដោយបរាជ័យ ឬបន្តសង្គ្រាមដោយមធ្យោបាយផ្សេងទៀត (Nixon, 165-6; 186; 188) ។
តាមប្រសិទ្ធភាពជម្រើសទាំងពីរនេះបានបង្ហាញឲ្យឃើញឡើង ។ សម្ព័ន្ធមិត្តជាមួយចិនអនុញ្ញាតឲ្យសង្គ្រាមរបស់អាមេរិចកាំងបន្តទៅទៀតតាមបណ្ដាញផ្សេងវិញ ទោះបីជាអ្នកសម្រេចចិត្តអនុម័តកតិកាស្ទើរតែទាំងអស់បានស្លាប់បាត់ទៅហើយ ឬក៏នឹងធ្លាក់ពីតំណែងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីនោះក៏ដោយ ។ លោក Nixon បានលាលែងពីដំណែងនៅឆ្នាំ១៩៧៤ នៅពេលដែលលោកម៉ៅ សេទុង និង ជូ អ៊ិនឡាយ ស្លាប់នៅឆ្នាំ១៩៧៦ ។ ការរៀបចំសម្រាប់សង្គ្រាមសិទ្ធិប្រទានដែលពួកគេបានព្រមព្រៀងគ្នាបានបន្តទៅមុខដោយពុំមានវត្តមានរបស់ពួកគេ ប៉ុន្តែសារៈសំខាន់នៃទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ខ្លួននៅតែមានអត្ថិភាពចេញជាលទ្ធផលឃើញច្បាស់ ។
ការខិតខំប្រឹងប្រែងចុងក្រោយដើម្បីពង្វាងសង្គ្រាមចិន‑វៀតណាមចំពោះការកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានចរចារដោយលោកជំទាវមេម៉ាយរបស់ ជូ អ៊ិនឡាយ ។ បន្ទាប់ពីការត្រលប់មកពីទីក្រុងភ្នំពេញរបស់គាត់ ទីក្រុងប៉េកាំងបានប្រកាសថាប្រទេសកម្ពុជាបានរងគ្រោះពីការឈ្លានពានរបស់វៀតណាម (Basu, 53-4) ។ ការណ៍នេះស្ថិតនៅតែជាយុត្តិកម្មរបស់ពួកគេចំពោះការគាំទ្រដល់កងកម្លាំងរបស់ ប៉ុល ពត នៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ (Zhu, 1990, 426-442) ។ ព្រះករុណាសីហនុបន្តរស់នៅក្នុងភាពជាព្រះមហាក្សត្រក្រោមបរិបាលកិច្ចរបស់ទីក្រុងប៉េកាំង ទោះបីជាមានការផ្លាស់ប្ដូរកាលៈទេសៈនយោបាយក៏ដោយ នេះប្រហែលដោយសារទំនាក់ទំនងរបស់ព្រះអង្គជាមួយ ម៉ៅ សេទុង (ពិតណាស់មិនមែននៅលើមូលដ្ឋាននៃសមត្ថភាពរបស់ព្រះអង្គក្នុងការបញ្ជា ឬគ្រប់គ្រងខ្មែរក្រហមទេ) ។
ប្រទេសចិនបានកាន់កាប់ប្រជុំកោះប៉ារ៉ាសែល (Paracel Islands) នៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ។ នៅក្នុងការរៀបចំធ្វើសង្គ្រាម ការបោសសម្អាតទ្រង់ទ្រាយធំនូវសមាសភាពគាំទ្រវៀតណាមក្នុងចំណោមខ្មែរក្រហមបានប្រព្រឹត្តទៅបានល្អនៅឆ្នាំ១៩៧៥ ។ មានការប្រឈមមុខប្រដាប់អាវុធដាក់គ្នានៅតាមបណ្ដោយព្រំដែនចិន‑វៀតណាម និងខ្មែរ‑វៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៨ មុនពេលការប្រកាសបង្កើត «រណសិរ្សសង្គ្រោះ (KUFNS)» ដើម្បីរំដោះប្រទេសកម្ពុជាពីការគ្រប់គ្រងរបស់ ប៉ុល ពត នៅខែធ្នូ ឆ្នាំជាមួយគ្នានេះ ។
ការឈ្លានពានទ្រង់ទ្រាយធំរបស់ចិនលើវៀតណាមអាចត្រូវបានគ្រោងទុកជាមុនក្នុងការគាំទ្រការតស៊ូរបស់ខ្មែរដែលបានដួលរលំដោយភ្ញាក់ផ្អើលកាលពីមួយខែមុននេះ ។ គ្មាននរណាម្នាក់អាចសង្ឃឹមពីជ័យជំនះរបស់វៀតណាមក្នុងពេលដ៏ឆាប់ដូចនេះទេ ប៉ុន្តែការអត់ឃ្លាន និងភាពសាហាវយង់ឃ្មងដែលបណ្ដាលឡើងដោយខ្មែរក្រហមធ្វើឲ្យបាត់បង់ការគាំទ្រនៅក្នុងស្រុក និងបានបំផ្លាញសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការទប់ទល់នឹងសង្គ្រាម ។ លោក Basu សង្កេតឃើញថា ការរុករានដែលបានសម្រេចផ្ដាច់ព្រ័ត្ត (ថ្ងៃទី១៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧៩) បម្រើជាការប្រឆាំងនឹង (ឬរារាំង) ការចុះហត្ថលេខារបស់លោក ហេង សំរិន លើសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព (ថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ) ដែលបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់អំពីការគោរពតាមវៀតណាមនៃរដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់កម្ពុជា (Basu, 77) ។
នៅខណៈដែលជ័យជំនះរបស់វៀតណាមបានសម្រេចរួចរាល់ហើយ វាជាការអាម៉ាស់ដែលសន្និសីទប្រមូលផ្ដុំសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ចិន និងអាមេរិច (សរុប៧៩ប្រទេស) ដើម្បីប្រកាសពីការគាំទ្ររបស់ពួកគេដល់ ប៉ុល ពត មិនអាចរៀបចំបានរហូតទាល់តែដល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨១ (Zhu, 1990, 426-442) ។ ដល់ពេលនេះ អ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិពោលអះអាងអំពីរដ្ឋាភិបាលរបស់កម្ពុជាដែលពេញច្បាប់គឺជា “ទាហានទ័ពព្រៃ” ដែលនៅរាយប៉ាយ និងបានក្លាយរួចទៅហើយជារឿងនិទានចំពោះភាពឃោរឃៅរបស់ពួកគេ និងចំនួនជនស៊ីវិលដែលបានរងគ្រោះ ហើយមានទំនាក់ទំនងស្ដួចស្ដើងជាមួយព្រះមហាក្សត្រដែលត្រូវបានគេទម្លាក់ពីតំណែង និងថ្លែងសុទ្ទរកថាតែពីក្រុងប៉េកាំង ។
ការលំបាកផ្នែកការទូតនៃការសំដៅផ្ទាល់ចំពោះ ប៉ុល ពត សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់អាមេរិចបានដោះខ្លួនដោយបង្កើតពាក្យកាត់ថ្មីមួយនៅឆ្នាំ១៩៨២: «CGDK» ដែលតាំងពីពេលនោះមកបម្រើជាពាក្យរាបសារក្នុងការផ្ដល់ថវិកា និងអាវុធដល់ខ្មែរក្រហម ។
